De leerkuil en de motivatiecirkel

bongkidojones – this time around

De leerkuil en de motivatiecirkel

Een fase van demotivatie is een normaal begin van een echte leerervaring. De vier fasen van de motivatiecirkel zijn ontkenning, verzet, overgave en verbinding. Als je wilt zien in welke fase van de motivatiecirkel de leerlingen van een klas zitten, kun je de app van de Motivatiespiegel gebruiken.

The learning pit

Het idee van the learning pit is bedacht door de Engelse filosofiedocent James Nottingham. Hij daagt zijn leerlingen graag uit met een discussie over een lastig onderwerp. Dat leidt eerst tot desoriëntatie en strijd. Daarna volgt een opbouwende fase waarin de groep tot een nieuw inzicht komt. De learning pit is bekend geworden omdat het idee een veel bredere toepassing heeft dan alleen het vak filosofie. Het lijkt een universele leerervaring te beschrijven.

Bron: growthmindsets.nl

De leerkuil en demotivatie

Het beeld van de leerkuil lijkt voor elke leraar en leerling, docent en student herkenbaar. Het is een gidsende metafoor die direct laat zien dat leren moeite kost. Achteraf, als het gelukt is, is leren leuk. Misschien juist wanneer je er moeite voor hebt gedaan. Vooraf hebben de meeste leerlingen last van een gezonde zelfoverschatting. Je denkt: dit is een eitje. Maar wanneer je in de leerkuil tuimelt is leren opeens niet meer zo leuk. Help ik val! Een echte leerervaring tast je zelfvertrouwen aan en daar wordt niemand blij van. Dat het in de volgende fase wel weer goed komt, weet je dan nog niet. Je moet ergens het vertrouwen vandaan halen om door te zetten, terwijl je net een nare ervaring hebt meegemaakt. Dit is de fase waarin helaas veel leerlingen of studenten afhaken en vertraging oplopen of uitvallen.

Bron: Corner on character

Carol Dweck over opgevers en doorzetters

De Amerikaanse psychologe Carol Dweck heeft onderzocht waarom sommige leerlingen doorzetten als het moeilijk wordt, terwijl andere leerlingen het al snel opgeven. Zij maakt onderscheid tussen mensen met een fixed mindset en een growth mindset. De eersten denken dat je geboren wordt met een bepaalde intelligentie. Daarom geven zij het op als iets moeilijk wordt. De laatsten denken dat je slimmer kunt worden door te oefenen. Daarom blijven zij langer proberen als iets niet lukt. Maar waarom hebben sommige mensen dan een fixed mindset en andere een growth mindset? Een van de factoren waar Dweck op wijst is het effect van verschillende manieren van prijzen. Het prijzen van de persoon leidt volgens haar tot een fixed mindset. Het prijzen van inzet zou juist tot een growth mindset leiden.

De theorie van Carol Dweck sluit aan bij de curve van de Learning Pit. Zij laat zien dat in de fase van strijd en weerstand de belangrijkste verklaring voor achterstanden, studievertraging en uitval ligt en dat elke leerling anders omgaat met frustraties.

Van externe naar intrinsieke motivatie

Van externe naar intrinsieke motivatie

De Self-Determination Theory van Ed Deci & Richard Ryan verdeelt de tegenstelling tussen externe en intrinsieke motivatie in een aantal tussenstapjes. De meeste leerervaringen zijn extern gemotiveerd. Dat neemt niet weg dat een student een bepaald onderwerp zo interessant kan gaan vinden, dat het een soort hobby wordt waar hij zich uit intrinsieke motivatie in verdiept. Deci & Ryan beweren nergens dat het onderwijs op intrinsieke motivatie gebaseerd moet worden. Zij geven slechts aan dat het onderwijs de leerlingen het beste kan motiveren in de richting van externe naar intrinsieke motivatie. De Mindset theorie van Carol Dweck en de Self-Determination Theory van Deci & Ryan behoren tot de bekendste motivatietheorieën. Toch zien we dat twee aspecten van motivatie onderbelicht blijven: ten eerste de factor tijd en ten tweede het adaptief vermogen van de docent. De docent motiveert de leerling door zich aan te passen aan diens behoeften.

Op zoek naar een fasenmodel voor motivatie

Wanneer de behoeften van de leerling veranderen gedurende het verloop van een leerervaring, past de docent telkens zijn of haar respons aan. Het helpt niet een leerling die aan de linkerkant in de leerkuil valt, autonomie en veel vrije keuzeruimte aan te bieden. Want dan komt de leerling niet uit de comfortzone. De leraar begint met streng en duidelijk de regels uitleggen. Als de leerling niet uit zichzelf in de leerkuil springt, heeft hij een duwtje nodig. Maar wanneer de leerling valt, zal de leraar hem begripvol proberen op te vangen. Als hij opkrabbelt zal hij steunend zijn. En wanneer de leerling tenslotte weer uit de kuil klautert mag de leraar juist speels en uitdagend reageren.

MERID model
Bron: denieuwstepabo.nl

MEntorRollen In Dialogen

De lerarenopleiders Frank Crasborn en Paul Hennissen zagen dat een goede begeleiding afhankelijk is van een goede match. De stijl van de mentor of praktijkdocent sluit niet altijd aan bij de behoeften van de leraar-in-opleiding (lio). Sommige mentoren zijn actief, andere vooral passief. Sommige zijn sturend, andere meer luisterend. Uit deze onderscheidingen volgen vier mentorrollen. Door te observeren wie de vragen stelt en wie de antwoorden geeft, kan de gespreksruimte worden afgebeeld zoals in de figuur. Maar dat betekent nog niet dat er in dat gebied ook een match is. Een begeleider kan ontevreden zijn omdat de lio weinig doet met de gegeven adviezen. De lio kan teleurgesteld raken omdat een sturende begeleider helemaal niet naar hem of haar luistert. Of zich juist opgelaten voelen door een zeer begripvolle begeleider die hem of haar geen stap verder helpt.

Crasborn en Hennissen geven pragmatisch aan dat mentor en lio het MERID-model kunnen gebruiken om te reflecteren op hun gesprek. Zij hebben oog voor de verschillende rollen van mentoren, maar zij doen in dit model alsof elke mentor gefixeerd is door een bepaalde stijl. In werkelijkheid zal een goede docent adaptief meebewegen met de behoeften van de leerling. We zien dus opnieuw dat de factor tijd ontbreekt in het model.

cirkel van verandering
bron: canonsociaalwerk.eu

De cirkel van verandering

De psychologen James Prochaska en Carlo DiClemente beschrijven de gedragsverandering van iemand die probeert te stoppen met roken aan de hand van een model met verschillende fasen. Aanvankelijk is de typische roker tevreden met zichzelf. Maar wanneer hij last van allerlei klachten krijgt, neemt hij zich voor om te stoppen. Met oud & nieuw neemt de roker een moedig besluit. Dit houdt hij drie weken vol, maar dan valt hij terug in het oude gedrag. Wat nu? Is hij weer terug bij af en een illusie armer? Of staat hij een leerervaring rijker aan het begin van de volgende ronde? Het fasenmodel van Prochaska en DiClemente voegt de factor tijd toe aan de motivatietheorie. De cirkel van verandering is vergelijkbaar met de curve van de leerkuil. Eerst is er sprake van probleemontkenning en worsteling. Daarna besluit de leerling om te gaan oefenen, leren en veranderen.

Motivatiematrix

De Motivatiematrix laat het verband zien tussen zelfvertrouwen en verantwoordelijkheid. Of anders geformuleerd tussen perceived competentence en perceived autonomy. De Motivatiematrix ontstaat door het toevoegen van een tweede as die het verband laat zien tussen competentie en attributies of achievement goals. Er is in dit bericht geen ruimte om alle bekende motivatietheorieën te bespreken. Maar één ding is zeker: als de verschillende theorieën dezelfde verschijnselen in de sociale werkelijkheid beschrijven, dan moeten zij een diepere overeenkomst bezitten. Het kan niet zo zijn dat een leerling volgens de ene theorie wel gemotiveerd is en volgens de andere niet.

Wat is leren?

De roker in het besproken voorbeeld probeert te leren hoe hij kan leven zonder sigaret. Is dat heel iets anders dan wiskunde leren? Of leren zwemmen? Als je kijkt naar de Leerkuil en de Motivatiematrix, in welke fase zijn de leerlingen dan het meest aan het leren? Alleen in het kwadrant rechtsboven of gedurende het hele proces? Leren begint met mentaliteitsverandering en daarna volgt pas gedragsverandering. De pedagoog Robert-Jan Simons omschrijft Leren als veranderen van opvattingen. Hij noemt dat een mindshift. Bijvoorbeeld een nieuwe theorie in de Natuurkunde of stoppen met roken of niet meer in Sinterklaas geloven. Bij dat laatste hebben jonge kinderen regelmatig een terugval.

motivatiecirkel
Motivatiecirkel

Motivatiecirkel

De Motivatiecirkel combineert de cirkel van verandering met de Motivatiematrix. Hierdoor veranderen de statische motivatietheorieën van o.a. Deci & Ryan en Dweck in een dynamisch model. De Motivatiecirkel laat zien hoe de doelen en behoeften van de leerling veranderen in elke fase van de leerervaring. Dit levert de volgende inzichten op:

  1. Een motiverende leraar zorgt telkens voor aansluiting bij de fase van de leerervaring van de leerling.
  2. Demotivatie hoort erbij. Het is een stap vooruit in de leerervaring. Eerst komt mentaliteitsverandering, daarna pas gedragsverandering.
  3. Niet schrikken van demotivatie, maar wel in actie komen! Door de relatie en betrokkenheid te versterken kunnen leerlingen en studenten door de moeilijke fase van verzet heen geholpen worden: “Zullen we het eens samen proberen?”
  4. De Motivatiecirkel is een geneesmiddel tegen generaliserende uitspraken. Want wat in een bepaald kwadrant de juiste pedagogisch-didactische aanpak is, werkt in het tegenoverliggende kwadrant juist averechts.
Motivatiematrix met zeven zones

Motivatiespiegel

De motivatie van leerlingen in een klas in het VO of MBO kan gemeten worden met de app van de Motivatiespiegel. Als de verzamelde data geplot wordt in de Motivatiematrix krijg je een compleet beeld van de motivatie van de leerlingen in een klas. Zo kan je zien welke leerlingen in de paniekzone zitten. Of welke vakken voor vertraging zorgen. Met deze kennis kunnen scholen en opleidingen tijdig en effectief reageren op dreigende vertraging en studieuitval.

Lees verder
Auteur: Ton van der Valk

Ton is filosoof, onderwijsonderzoeker en gamedesigner. Compassie met elke leerling ziet hij als de sleutel voor succesvol onderwijs en als belofte voor de vrije samenleving van de 21e eeuw. Ton is initiatiefnemer en ontwerper van de Motivatiespiegel.